10 juni 2026

In hun jarenlange zoektocht naar de oorzaken van amyotrofische laterale sclerose (ALS) — een ziekte die de zenuwcellen in de hersenen en het ruggenmerg aantast — hebben wetenschappers de sleutelrol van genetische elementen ontdekt, maar er is meer.

Sommige studies wijzen ook in de richting van factoren die te maken hebben met het milieu, het beroep en de levensstijl — waaronder blootstelling aan pesticiden, luchtvervuiling en een ongezonde werkomgeving.

Centraal hierbij staat het concept ‘ALS-exposoom’, het cumulatieve effect van blootstelling aan omgevingsfactoren die het risico op de ziekte verhogen.

“Het gaat om een brede waaier van factoren, zoals giffen, vervuilende stoffen, geneesmiddelen en fysieke elementen”, zegt Stephen Goutman, geassocieerd professor Neurologie aan de Universiteit van Michigan in Ann Arbor. Hij is onder andere coauteur van een overzicht van het bestaande onderzoek naar exposomen, die hij als “levenslange blootstelling” bestempelt.

De milieufactoren zijn onder andere:

• Pesticiden: Die worden al lang als boosdoeners erkend. Sommige studies wijzen daarbij specifiek op pesticiden die worden gebruikt in de woon/werkomgeving. En uit weer andere studies komt inderdaad een verband naar voren tussen grotere hoeveelheden pesticiden in het bloed en een diagnose met ALS.
• Beroepsmatige blootstelling: De productie- en fabricagebranches, technisch werk, de bouw en de landbouw stellen de arbeider en landbouwer bloot aan pesticiden, oplosmiddelen, metalen, fijn stof en andere vervuilende stoffen, met een verhoogd risico op ALS tot gevolg.
• Zware metalen: Lood, kwik, cadmium en zink komen eveneens in het vizier.
• Luchtvervuiling: Goutman en zijn coauteurs kwamen in hun overzicht tot de vaststelling dat de risicowaarden van sommige vervuilende factoren beneden de drempels van de Wereldgezondheidsorganisatie lagen en dat de regels bijgevolg moeten worden bijgesteld.
• Elektromagnetische velden: Deze vormen volgens onderzoek vooral beroepsmatig een risicofactor. In de woonomgeving is het risico niet duidelijk. 

Ook persoonlijke elementen en de levensstijl werden onder de loep genomen bij het bestuderen van het ALS-exposoom:

• Voedingsgewoonten.
• Opleidingsniveau.
• Hoofdletsels.
• Alcoholgebruik.
• Roken.
• Lichaamsbeweging.

Wat vertelt het ALS-exposoom ons?

De wetenschap slaagt er vooralsnog niet in de vinger te leggen op specifieke oorzaken van ALS.

“Dit geldt voor elke ALS-patiënt, zonder uitzondering”, zegt Goutman.

En toch lijkt het verband tussen omgevingsfactoren en ALS reëel.

“Als we wereldwijd naar grote groepen ALS-patiënten kijken en die vergelijken met mensen die de ziekte niet hebben, springen er zonder meer omgevingsfactoren en vervuilende stoffen uit.”

Daartoe behoren volgens Goutman:

• Pesticiden.
• Zware metalen.
• Hard labeur, onder andere jobs in de productie, de bouw en de mijnbouw.

Toekomstig onderzoek en ALS-preventie

Er is hoop dat we op een mooie dag een scherper zicht krijgen op de oorzaken van ALS, waarbij het exposoom een belangrijke rol speelt.

“En dan mogen we stilaan op preventie beginnen te hopen”, zegt Goutman.

Er is echter meer onderzoek vereist over wie precies meer blootstaat aan welke factoren en of er ook genetische en andersoortige elementen in het spel zijn.

“En verder moeten we nagaan hoe we die factoren kunnen bijstellen ten gunste van diegenen die eraan worden blootgesteld”, aldus Goutman.

Vooralsnog kunnen we ALS niet voorkomen, maar we beschikken wel al over aanbevelingen om de hersenen gezond te houden. Die zijn grotendeels gestoeld op onderzoek naar andere neurodegeneratieve ziekten.

“Momenteel kunnen we niet zeggen welke wijzigingen in de omgeving precies het risico op ALS verlagen”, zegt Goutman. “Studies naar dementie hebben echter al een tip van de sluier opgelicht.”

Gezonde gewoonten die de hersenen gezond houden zijn onder andere:

• Niet roken en niet meeroken.
• Het alcoholgebruik beperken.
• Gezond eten.
• Lichaamsbeweging.

Er ligt echter nog veel werk op de plank om de complexe interactie tussen genetische en niet-genetische factoren te doorgronden.

Hopelijk kan dit werk een steentje bijdragen tot nieuwe behandelingen en uiteindelijk tot een remedie.

Vertaling: Bart De Becker

Bron: ALS News Today